Wat zijn delen? Uitleg over delen binnen Internal Family Systems

Als je je afvraagt wat zijn delen, dan gaat het eigenlijk over de verschillende kanten van jezelf die op verschillende momenten meer op de voorgrond kunnen staan. Dat idee zie je heel duidelijk terug binnen Internal Family Systems, maar je kunt er ook breder naar kijken. We zijn niet altijd precies hetzelfde. De ene keer reageer je rustig en overzichtelijk, de andere keer kritisch, teruggetrokken, nieuwsgierig, rebels of juist kwetsbaar. Dat betekent niet dat je meerdere personen bent. Het betekent vooral dat een mens uit meerdere innerlijke kanten bestaat.

In deze blog leg ik eerst uit hoe delen worden gezien binnen Internal Family Systems, en daarna hoe je het begrip ook ruimer kunt opvatten.

Delen binnen Internal Family Systems

Binnen Internal Family Systems, vaak afgekort als IFS, worden grofweg drie soorten delen onderscheiden: managers, firefighters en exiles.

Managers zijn delen die proberen het dagelijks leven op orde te houden. Zij willen overzicht, controle en voorspelbaarheid. Het zijn vaak de delen die de touwtjes in handen nemen, vooruitdenken, plannen, afwegen en proberen te voorkomen dat er iets misgaat. Ze kunnen daar heel verschillende strategieën voor hebben. De een wordt perfectionistisch, de ander juist heel rationeel, verantwoordelijk of aangepast.

Firefighters, oftewel brandweerlieden, komen in actie zodra er acuut iets dreigt los te komen wat te pijnlijk, te overweldigend of te ontregelend voelt. Stel dat je iets meemaakt dat je plotseling sterk aan vroeger doet denken. Je voelt je in één keer weer klein, afgewezen of onveilig, alsof je even terug bent in een oude situatie. Dan kan een firefighter proberen dat gevoel zo snel mogelijk te dempen.

Dat kan op allerlei manieren. Je krijgt bijvoorbeeld ineens enorme zin in bier, chips, binge-watchen, eindeloos scrollen, hard werken, heel hard gaan sporten of op een andere manier afleiding zoeken. Het gaat erom dat je niet bij de pijn hoeft te komen. Firefighters proberen je dus als het ware weg te halen bij iets dat vanbinnen dreigt open te breken.

Dat klinkt soms meteen ongezond of destructief, maar dat hoeft niet altijd zo te zijn. Niet alle firefighters zijn schadelijk. Sommige manieren van afleiding zijn best functioneel. Het punt is vooral dat ze beschermen tegen overspoeling. En vaak is dat ook heel nuttig. Als je midden op straat volledig geraakt zou worden door oude pijn, paniek of schaamte, dan is het niet altijd handig als dat ongefilterd doorbreekt. Beschermers helpen je om door te kunnen leven, ook als er veel is misgegaan.

De derde categorie bestaat uit de exiles. Dat zijn delen die verdrongen of weggestopt zijn geraakt, meestal omdat ze pijn, schaamte, verdriet, angst of eenzaamheid met zich meedragen. Soms hangt dat samen met één duidelijke gebeurtenis. Soms ontstaat het juist door een opeenstapeling van kleine ervaringen waarin een bepaald gevoel, verlangen of stuk van jezelf steeds geen ruimte kreeg.

Misschien was er bijvoorbeeld herhaaldelijk geen echte aandacht voor wat jij voelde. Misschien leerde je dat een bepaalde behoefte niet welkom was. Of dat je met een bepaald stuk van jezelf minder verbinding kreeg met anderen. Dan kan zo’n deel langzaam verder naar de achtergrond verdwijnen, terwijl andere delen het gaan beschermen.

Waarom beschermers nuttig zijn

Binnen IFS worden managers en firefighters allebei gezien als beschermers. Ze proberen op hun eigen manier te voorkomen dat je opnieuw overspoeld raakt door oude pijn.

Dat is belangrijk om te beseffen, want veel mensen kijken vooral negatief naar hun beschermende delen. Ze vinden hun perfectionisme irritant, hun vermijding lastig, hun neiging tot afleiding ongewenst of hun verdoving ongezond. Maar vanuit IFS kijk je eerst met meer mildheid. Deze delen zijn niet zomaar lastig. Ze proberen iets voor je te doen.

Vaak hebben ze zelfs heel goede redenen om te bestaan. Alleen kunnen hun strategieën op een gegeven moment te rigide worden, of niet meer goed passen bij wie je nu bent. Wat ooit nodig was, hoeft niet altijd blijvend nodig te zijn.

Juist wanneer je wilt groeien, herstellen of jezelf beter wilt leren kennen, wordt het belangrijk om niet alleen naar de beschermers te kijken, maar uiteindelijk ook contact te maken met wat zij beschermen.

Wat zijn delen precies?

Dat is misschien wel de lastigste vraag. Veel mensen herkennen wel dat ze verschillende kanten hebben, maar vinden het moeilijk om precies te voelen wat een deel nou eigenlijk is.

Een deel heeft vaak een eigen perspectief op de wereld. Het kijkt als het ware vanuit een bepaalde bril. Het heeft meestal ook iets wat het belangrijk vindt. Dat kan veiligheid zijn, autonomie, controle, verbondenheid, vrijheid, erkenning, rust of juist avontuur.

Sommige delen zijn kritisch. Andere zijn verlegen. Sommige zijn nieuwsgierig en open, andere wantrouwend of terughoudend. Er zijn delen die graag hulp willen en delen die juist alles alleen willen doen. In die zin hebben delen vaak karakteristieke eigenschappen.

Een deel kan ook samenhangen met een bepaalde lichamelijke sensatie. Misschien merk je dat je borst strakker voelt, je keel dichtgaat, je hoofd wazig wordt, of dat je juist meer energie in je lijf krijgt. Ook dat kan aanwijzingen geven dat je vanuit een bepaald deel reageert.

Daarnaast kunnen delen je stemming en je waarneming kleuren. Als je sterk in een bepaald deel zit, kijk je anders naar de wereld. Je let op andere dingen. Je interpreteert situaties anders. Je voelt je sneller afgewezen, juist strijdlustiger, onzekerder of opener. Je bent dan nog steeds gewoon jezelf, maar wel vanuit een specifieke innerlijke positie.

Wanneer een deel je overneemt

Soms ben je zo sterk met een deel vermengd dat je nauwelijks doorhebt dat het een deel is. Je bént dan als het ware even helemaal die kritische kant, die angstige kant of die terugtrekkende kant.

Hoe zelfbewuster je wordt, hoe beter je vaak leert opmerken: er is een deel in mij actief. Dan ontstaat er iets meer ruimte. Je merkt dat je niet volledig samenvalt met wat er op dat moment gebeurt. Je kunt dan bijvoorbeeld herkennen: er is nu een beschermend deel in mij dat bang is voor overspoeling. Of: er is een deel dat vrijheid wil en me in beweging probeert te krijgen.

Niemand is de hele dag door alleen maar in een volledig kalme, heldere, meditatieve staat. Bijna iedereen schakelt voortdurend tussen verschillende innerlijke posities. Het verschil is vooral of je dat begint te herkennen en er iets bewuster mee kunt omgaan.

Hoe je contact kunt maken met een deel

Binnen Internal Family Systems wordt vaak aangeraden om nieuwsgierig contact te maken met een deel zodra je het opmerkt.

Stel dat je merkt dat alles ineens wat wazig wordt in je hoofd. Of je voelt een bekende spanning opkomen. Dan zou je kunnen denken: volgens mij is er een deel actief dat mij probeert te beschermen. In plaats van dat meteen weg te drukken, kun je even inchecken.

Je kunt bijvoorbeeld innerlijk vragen wat er aan de hand is, waar je dat deel voelt in je lichaam, waar het je tegen probeert te beschermen of hoe lang het er al is.

Soms komen daar meteen associaties bij op. Een bepaalde leeftijd. Een herinnering. Een sfeer. Soms ook een stem, een beeld, een houding of een gevoel dat bij dat deel past.

Voor sommige mensen voelt een deel heel duidelijk als iets met een eigen geschiedenis. Alsof het is ontstaan op een bepaald moment in hun leven. Je kunt dan bijvoorbeeld voelen: dit deel is er al sinds mijn kindertijd. Sinds dat ene moment waarop ik me buitengesloten voelde. Of sinds een periode waarin ik leerde dat ik me groot moest houden.

Dat betekent niet dat je letterlijk uit meerdere personen bestaat. Het betekent vooral dat sommige innerlijke reacties zo vroeg en zo krachtig gevormd zijn, dat ze bijna als een eigen subpersoonlijkheid kunnen aanvoelen.

Delen kunnen heel concreet worden ervaren

Voor sommige mensen blijven delen vrij abstract. Voor anderen worden ze juist heel levendig ervaren.

Een deel kan een leeftijd lijken te hebben. Of een bepaald uiterlijk. Soms zelfs een eigen geslacht, naam of manier van spreken. Sommige delen doen sterk denken aan iemand uit je omgeving. Andere voelen meer als een jongere versie van jezelf.

Sommige mensen vinden het prettig om hun delen namen te geven, zodat ze er makkelijker mee kunnen werken. Anderen doen dat liever niet. Er is niet één goede manier. Het belangrijkste is dat het behulpzaam is voor jou.

Delen breder zien dan alleen IFS

Hoewel IFS een heel duidelijke taal geeft voor delen, kun je het begrip ook breder opvatten. Je hoeft niet alles precies in te delen in managers, firefighters en exiles om iets aan het idee van delen te hebben.

Ook buiten IFS kun je merken dat je verschillende innerlijke kanten hebt. Een deel van jou kan graag verbinden, terwijl een ander deel op afstand wil blijven. Een deel wil risico nemen, een ander wil veiligheid. Een deel verlangt naar vrijheid, een ander naar houvast. Dat soort innerlijke meerstemmigheid is heel menselijk.

Je zou dus kunnen zeggen dat delen verschillende kanten van je persoonlijkheid zijn, verschillende overlevingsstrategieën, verschillende perspectieven of verschillende innerlijke posities van waaruit jij de wereld beleeft. IFS geeft daar een specifieke structuur aan, maar de ervaring zelf is breder dan alleen dat model.

Delen leren herkennen

Hoe beter je leert voelen welke delen er in jou actief zijn, hoe meer ruimte er vaak ontstaat. Je hoeft dan niet meteen automatisch mee te bewegen met elke innerlijke impuls. Je kunt nieuwsgieriger worden naar wat er in je gebeurt.

En dat is vaak al een belangrijke stap. Niet direct alles oplossen, niet direct alles veranderen, maar eerst leren zien: dit speelt er in mij. Dit is blijkbaar een beschermende kant. Dit is een gekwetste kant. Dit is een deel dat verlangt naar iets wat lang weinig ruimte kreeg.

Van daaruit ontstaat vaak meer mildheid, meer begrip en uiteindelijk ook meer keuzevrijheid.

De kern hiervan

Delen zijn verschillende kanten van jezelf die elk hun eigen perspectief, gevoelens, lichamelijke sensaties, strategieën en geschiedenis kunnen hebben.

Binnen Internal Family Systems worden drie hoofdgroepen onderscheiden: managers, firefighters en exiles. Managers houden overzicht en proberen problemen te voorkomen. Firefighters grijpen in als er acuut pijn of overspoeling dreigt. Exiles dragen de pijn die ooit te veel was om direct te voelen.

Maar ook buiten IFS kun je delen breder begrijpen als verschillende innerlijke kanten van jezelf. Je bent nog steeds één persoon, maar wel een mens met meerdere lagen, meerdere reacties en meerdere innerlijke stemmen.

Juist door die delen beter te leren herkennen, kun je jezelf vaak beter begrijpen.