Wat is het Zelf in Internal Family Systems?

Je kunt het Zelf zien als de zon: altijd aanwezig, ook wanneer delen als wolken het zicht erop tijdelijk wegnemen. Dat beeld raakt meteen de kern van het Zelf in Internal Family Systems. Binnen IFS is het Zelf niet zomaar nog een deel naast alle andere delen, maar het stille, heldere midden van waaruit je naar jezelf kunt kijken.

Dat is een belangrijk verschil. Delen reageren, beschermen, sturen, vermijden of raken in paniek. Het Zelf doet iets anders. Het brengt rust, overzicht, nieuwsgierigheid en mildheid. Vanuit die energie kun je met meer ruimte aanwezig zijn bij wat er in jou leeft. In deze blog richt ik me specifiek op wat het Zelf in Internal Family Systems betekent.

Het Zelf is geen gewoon deel

Dat onderscheid is belangrijk. Delen hebben meestal een bepaalde rol, emotie, angst of strategie. Het Zelf is in IFS juist datgene wat daar met meer ruimte, helderheid en rust naar kan kijken. Het Zelf kan als het ware aanwezig blijven terwijl delen reageren, beschermen, zich terugtrekken of juist controle proberen te houden.

Dat betekent niet dat daar nooit verwarring over bestaat. Soms lijkt iets op Zelf-energie, terwijl er eigenlijk een deel aan het woord is dat heel wijs, rustig of overtuigd klinkt. Niet alles wat kalm of verstandig klinkt, is automatisch het Zelf. Juist dat onderscheid leren voelen is binnen IFS heel belangrijk.

Het Zelf als innerlijke zon

Zelf vind ik het mooi om het Zelf te zien als een soort innerlijke zon. Als jouw vitaliteit, jouw levenskracht, jouw energie, jouw creativiteit. Dat waar jij blij en enthousiast van wordt. Dat waarin jij je kalm en zeker voelt. Dat moment waarop je merkt: hé, dit ben ik, dit hoort echt bij mij. Dan zit je dichter bij de energie van het Zelf.

Om dat Zelf goed te kunnen ervaren, is het wel nodig dat er niet voortdurend hele dikke bewolking voor hangt. Die bewolking kan bestaan uit beschermende delen, uit angst, uit oude pijn of uit patronen die ooit nodig waren, maar die nu veel ruimte innemen. Belangrijk is vooral dit: het Zelf is er altijd. Het kan uit beeld raken, maar het verdwijnt niet. Iedereen heeft dat innerlijke licht in zich, ook als je het misschien al heel lang niet meer goed hebt gevoeld.

De eigenschappen van het Zelf in Internal Family Systems

Binnen IFS wordt het Zelf vaak herkend aan bepaalde kwaliteiten. Die worden ook wel de 8 C’s genoemd: calm, clarity, curiosity, compassion, confidence, courage, creativity en connectedness. Als jij merkt dat je in zo’n soort energie zit, dan is de kans groot dat je meer in Zelf-energie bent.

Voor mij voelen die eigenschappen als één geheel. Als een bepaalde sfeer. Niet alleen kalm, maar ook open. Niet alleen nieuwsgierig, maar ook mild. Niet alleen helder, maar ook verbonden. Het is een manier van aanwezig zijn waarin je niet meteen hoeft te vechten, te vermijden of jezelf te bewijzen.

Waarom het Zelf helend werkt

Wat binnen Internal Family Systems ook heel belangrijk is, is dat het Zelf een helende werking heeft. Juist vanuit nieuwsgierigheid, mildheid, helderheid en compassie kun je naar je eigen delen gaan kijken. Niet alleen naar mensen buiten jezelf dus, maar ook naar de delen in jouw eigen innerlijke systeem.

Dat is precies waarom het Zelf in IFS zo centraal staat. Niet omdat het een mooi of zweverig idee is, maar omdat het de plek is van waaruit delen zich veiliger kunnen gaan voelen. Vanuit Zelf-energie kun je beter luisteren, beter begrenzen, beter afstemmen en ook beter rust nemen. In die zin lijkt het Zelf ergens ook op een gezonde innerlijke volwassenheid: een aanwezigheid die zowel zacht als stevig kan zijn.

Je bent niet altijd helemaal in Zelf-energie

Een andere belangrijke eigenschap van het Zelf binnen IFS is dat het in de praktijk vaak vermengd raakt met delen. Dat is heel normaal. Niemand is de hele dag volledig en zuiver in Zelf-energie. Het kan best zijn dat jij deels in contact bent met je Zelf, maar dat daar tegelijk ook nog angst, strengheid, haast of beschermingsdrang doorheen loopt.

Juist het leren opmerken daarvan is belangrijk. Dat je merkt: hé, ik dacht dat ik helemaal vanuit mezelf reageerde, maar er zit ook nog iets van een beschermer doorheen. Of: dit voelt als mij, maar er is ook een oude angst actief. Dat onderscheid leren voelen is een belangrijk deel van het proces.

En soms heb je dan ineens zo’n moment waarop je het verschil heel duidelijk merkt. Dat je voelt: ja, dít ben ik. En dat daarnaast ook nog een gedachte, emotie of reactie bestaat die óók bij mij hoort, maar niet mijn kern is. Zo leer je steeds beter onderscheiden wat een deel is, en wat meer uit Zelf-energie komt.

Thuiskomen bij jezelf

Wat ik zelf mooi vind aan het Zelf in Internal Family Systems, is dat het iets hoopvols heeft. Het Zelf hoeft niet gemaakt te worden. Het hoeft niet verdiend te worden. Het is er al. Ook als je er tijdelijk ver van af bent geraakt. Ook als je vooral beschermers voelt. Ook als je al lang niet meer het idee hebt gehad dat je echt thuis bent bij jezelf.

Volgens IFS kun je daar op bepaalde momenten dus echt weer bij thuiskomen. Niet door jezelf te forceren, maar juist door met meer aandacht, mildheid en nieuwsgierigheid te leren kijken naar wat er in jou leeft. En misschien is dat wel de kern van het Zelf: niet dat het schreeuwt wie jij bent, maar dat het er al die tijd al was.