De innerlijke criticus

De innerlijke criticus is voor veel mensen een bekende stem. Zo’n stem die zegt: houd je maar wat kleiner. Doe niet zo egoïstisch. Dit is niet goed genoeg. Je had beter je best moeten doen. Je kunt preciezer zijn. Wat je nu maakt stelt eigenlijk niets voor.

Voor mij is de innerlijke criticus een onderwerp dat me de afgelopen jaren veel heeft beziggehouden, juist ook in relatie tot herstel. Het eerste wat in me opkomt als ik eraan denk, is: mijn grootste vijand. Tegelijk weet ik ook dat het niet altijd helpt om er alleen zo naar te kijken. Binnen Internal Family Systems wordt de innerlijke criticus namelijk niet gezien als iets wat zomaar weg moet, maar als een beschermend deel. Niet als wie jij in wezen bent, maar als een deel dat ooit de taak op zich heeft genomen om jou te beschermen.

Dat maakt de innerlijke criticus niet meteen prettig. Integendeel. Het is vaak een stem die je energie wegneemt, je plezier verstoort en je bewegingsvrijheid kleiner maakt. Maar juist daarom is het zo waardevol om beter te begrijpen wat die stem doet, waar die vandaan komt en hoe je er anders mee om kunt gaan.

Hoe de innerlijke criticus je belemmert

De innerlijke criticus kan je leven behoorlijk beperken. Je bent ergens lekker mee bezig, voelt plezier of inspiratie, en dan komt er ineens zo’n stem tussendoor die zegt dat het niet goed genoeg is. Dat het beter moet. Netter. Slimmer. Voorzichtiger. Minder opvallend.

Dat kan leiden tot perfectionisme, uitstelgedrag, onzekerheid en een slechter zelfbeeld. Soms kom je nergens meer toe, juist omdat er van binnen voortdurend commentaar is op alles wat je doet. Het kan ook een vicieuze cirkel worden: hoe vaker je jezelf afkraakt, hoe onzekerder je wordt, en hoe meer de innerlijke criticus denkt dat hij nodig is.

De innerlijke criticus volgens IFS

Binnen IFS wordt de innerlijke criticus gezien als een beschermend deel. Niet als wie jij in wezen bent, maar als een deel dat ooit de taak op zich heeft genomen om jou te beschermen.

Dat deel probeert je meestal te beschermen tegen afwijzing, vernedering, uitsluiting of verlies van verbinding. Als kind ben je afhankelijk van anderen. Dan is erbij horen van levensbelang. Een streng innerlijk deel kan dan als het ware besluiten: als ik jou maar hard genoeg corrigeer, klein houd of scherp controleer, dan voorkom ik dat anderen het doen.

De logica daarvan is ergens begrijpelijk. Als ik mezelf al afwijs, dan hoef ik de pijn van afwijzing door een ander misschien minder hard te voelen. Als ik mezelf vooraf al corrigeer, voorkom ik misschien schaamte. Als ik alles perfect probeer te doen, word ik misschien niet vernederd.

Alleen werkt dat op de lange termijn vaak niet meer. Wat ooit bescherming was, wordt dan een manier waarop je jezelf voortdurend onder druk zet.

Waarom die stem zo hardnekkig is

De innerlijke criticus is vaak oud. Hij is niet gisteren ontstaan. Meestal gaat het om een patroon dat al heel vroeg is aangeleerd en dat jarenlang herhaald is. Daardoor denkt dat deel nog steeds dat het met iets heel belangrijks bezig is.

Het merkt niet automatisch dat jij inmiddels ouder bent. Dat je dingen hebt geleerd. Dat je meer kunt dragen dan vroeger. Dat niet elke fout leidt tot afwijzing. Dat niet elke zichtbaarheid gevaarlijk is.

Dus blijft het herhalen wat het altijd al deed. Niet omdat het jou haat, maar omdat het denkt dat het jou behoedt voor iets groots en gevaarlijks.

Mijn eigen aanvulling

Op dit punt volg ik IFS voor een groot deel. Ik denk ook dat de innerlijke criticus vaak een beschermend deel is. Alleen denk ik erbij dat je naar dit deel soms wel duidelijker begrensd moet zijn dan naar sommige andere delen.

Want hoe beschermend de bedoeling misschien ook ooit was, de uitwerking kan behoorlijk toxisch zijn. De innerlijke criticus spreekt vaak met de stem van oude afwijzing. Met woorden die je klein maken. Met een blik op jou die veel negatiever is dan terecht is.

En ja, uiteindelijk is het een deel van jouw innerlijke systeem. Maar dat betekent niet dat je alles maar hoeft te accepteren wat het zegt.

Juist daar ligt voor mij een belangrijk kantelpunt.

Grenzen stellen aan de innerlijke criticus

Wat mij betreft helpt het enorm als je leert om innerlijk grenzen te stellen. Niet door terug te schelden. Niet door jezelf weer te veroordelen omdat je een innerlijke criticus hebt. En ook niet door dat deel hard weg te duwen. Maar wel door heel duidelijk te worden.

Bijvoorbeeld zo:

• Tot hier en niet verder.

• Zo laat ik niet meer tegen me praten.

• Je mag me waarschuwen als je denkt dat iets beter kan.

• Je mag feedback geven, maar mij belachelijk maken, afkraken of vernederen, daar doe ik niet meer aan mee.

Dat lijkt misschien simpel, maar het is iets groots. Op het moment dat je innerlijk nee leert zeggen tegen die manier van spreken, gebeurt er iets wezenlijks. Dan oefen je niet alleen een nieuwe houding naar die criticus toe. Je oefent ook respect voor jezelf.

En dat werkt vaak door naar buiten. Wie innerlijk steeds duidelijker grenzen stelt, gaat dat naar andere mensen toe vaak ook makkelijker doen. En als anderen jou beter gaan behandelen, werkt dat vervolgens weer door in hoe jij met jezelf omgaat. Zo kan er langzaam een nieuwe cirkel ontstaan.

Vriendelijk én duidelijk

Dat is voor mij de kern: je hoeft de innerlijke criticus niet te haten, maar je hoeft hem ook niet vrij spel te geven.

Je kunt best erkennen dat dit deel bang is. Dat het vroeger misschien nodig was. Dat het jou op zijn eigen manier veilig probeerde te houden. Begrip daarvoor kan heel waardevol zijn.

Maar begrip zonder grens is niet genoeg. Zeker niet als die criticus al jarenlang de toon zet. Dan is het juist krachtig om vriendelijk én duidelijk te zijn. Dus niet: jij bent slecht. Maar wel: zo wil ik niet meer behandeld worden.

De innerlijke criticus hoeft niet de leiding te houden

De innerlijke criticus is dus niet zomaar een vervelende stem die toevallig in je hoofd zit. Vaak is het een oud overlevingsmechanisme. Een beschermend deel dat ooit dacht dat streng zijn veiliger was dan vrij zijn.

Maar wat vroeger bescherming was, hoeft nu niet meer de leiding te hebben.

Voor mij ligt de weg niet in vechten tegen de innerlijke criticus, maar ook niet in hem eindeloos zijn gang laten gaan. Eerder in iets ertussenin: hem serieus nemen, proberen te begrijpen waar hij bang voor is, en ondertussen heel duidelijk maken dat ik me niet meer op die manier laat toespreken.

En misschien is dat uiteindelijk wel de kern van herstel op dit punt: dat je innerlijk gaat voelen dat ook jij grenzen mag stellen. Zelfs aan iets in jezelf.