Narcisme en projectie: waarom de narcist ons zo raakt

In dit blog ga ik je iets vertellen waarvan je waarschijnlijk meteen in de verdediging schiet. Waarvan je denkt: nee hoor, dat geldt niet voor mij. Misschien voor anderen, maar bij mij absoluut niet. Of: die Nicole weet echt niet waar ze het over heeft.

Nou ja. Dat gezegd hebbende.

Ik wil het hebben over narcisme en projectie. En niet zoals je misschien denkt. Er wordt natuurlijk vaak gezegd dat narcisten projecteren, en dat is vast zo. Maar daar wil ik het nu niet over hebben. Ik wil het hebben over jouw projecties. Over delen van jou die jij projecteert op de narcist.

Misschien denk je nu: ja hoor, natuurlijk. Nu ligt het zeker ineens aan mij. Maar nee, dat is niet wat ik bedoel. Ik wil het gedrag van de narcist hier even laten voor wat het is. Niet omdat dat gedrag niet schadelijk kan zijn, maar omdat ik in dit artikel naar iets anders wil kijken: waarom zijn zoveel mensen eigenlijk zo gefascineerd door narcisten?

Waarom zijn we zo gefascineerd door narcisten?

Natuurlijk komt die fascinatie deels doordat narcisten veel schade kunnen aanrichten. Dat wil ik helemaal niet ontkennen. Maar als je ziet hoeveel aandacht er is voor narcisme, hoeveel video’s, blogs, boeken en discussies erover bestaan, dan is het volgens mij meer dan dat.

Er zijn mensen die narcisten heel graag willen doorgronden. Mensen die erdoor gefascineerd zijn. Mensen die zich er kapot aan ergeren. En als je kijkt naar de vurigheid waarmee dat gebeurt, dan voel je: hier zit meer onder. Hier zit oude pijn. Hier zitten projecties. Hier zitten misschien zelfs eigen jeugdtrauma’s die worden aangeraakt.

Maar er kunnen ook delen in zitten die je bij jezelf hebt onderdrukt. Of niet alleen hebt onderdrukt, maar nog steeds actief onderdrukt.

In mijn vorige blog heb ik uitgelegd dat eigenlijk iedereen wel een narcistische kant heeft. Alleen de één wat sterker dan de ander. Bij de meeste mensen is die kant vrij normaal en gezond aanwezig. Of juist een beetje weggedrukt. En precies daar wordt het interessant.

Iedereen heeft een narcistische kant

Als jij bepaalde delen van jezelf onderdrukt of niet kunt erkennen, dan merk je ze op een gegeven moment niet meer goed op bij jezelf. Dan denk je bijvoorbeeld: ik ben niet materialistisch. Ik ben niet uit op erkenning. Ik heb helemaal geen grootse plannen. Ik ben nooit onempathisch. Eigenlijk heb ik gewoon helemaal geen ego.

Dat laatste zou iemand kunnen zeggen die zijn ego juist maximaal projecteert op de buitenwereld. Sommige mensen doen dat. Ik ken ze. Maar veel mensen zitten ergens in dat tussengebied. Ze hebben wel degelijk een ego, verlangens, trots, behoefte aan erkenning, fantasieën over succes of gezien worden, maar ze vinden dat ongemakkelijk. Dus duwen ze het weg.

Alleen: iets wat je wegduwt, verdwijnt niet zomaar.

Wat er dan gebeurt, is dat je die eigenschappen niet meer goed bij jezelf ziet, maar des te scherper bij een ander. Je ziet het ego van de ander. De grootheidsfantasie van de ander. De erkenningshonger van de ander. De arrogantie van de ander. En soms zie je het daar zó scherp, zó geladen, dat je bijna niet meer merkt hoe hard het jou raakt.

Wat je onderdrukt, zie je bij de ander

Als je die theorie voor het eerst hoort, klinkt het misschien gek. Maar zo werkt projectie nu eenmaal. Dingen die je bij jezelf onderdrukt, blijven ergens in je onderbewuste trippelen. Ze zijn niet weg. Ze mogen alleen niet meedoen.

En dan zie je iemand anders die precies dat gedrag of die eigenschap wél uit. Iemand die zichzelf groter maakt. Die erkenning opeist. Die zichzelf belangrijk vindt. Die bewondering zoekt. Die zich niet lijkt te schamen voor zijn ego.

Als dat iets in jou raakt en het is iets wat je prettig vindt, dan voel je herkenning. Dan denk je: oh ja, fijn. Dat ken ik. Daar zit iets levends in.

Maar als het iets in jou raakt dat verboden is, een onderdrukt deel, dan voelt het meestal niet als herkenning. Dan voelt het als irritatie, boosheid, afkeer, fascinatie of nieuwsgierigheid. Je merkt dat het je meer raakt dan je eigenlijk logisch vindt. Alsof je reactie groter is dan de situatie zelf.

Dat is vaak een teken dat er iets van jou wordt aangeraakt. Iets ouds. Iets onderdrukts. Iets wat je nog niet als deel van jezelf hebt erkend.

De narcist als drager van onze schaduw

Als je kijkt naar hoe de wereld soms geobsedeerd lijkt door narcisme, zie je vaak twee uitersten. Aan de ene kant haat. Aan de andere kant bewondering. Maar dat rustige middenstuk, dat grijze gebied, ontbreekt vaak.

Mensen gaan er fel tegenin. Ze demoniseren de narcist soms alsof het geen mens meer is. Alsof hij of zij alleen nog maar slecht is. Dat is een heftige reactie. Je kunt dat ook zien als een vorm van zwart-witdenken: iemand wordt helemaal goed of helemaal slecht gemaakt. Daar heb ik eerder ook over geschreven in mijn blog over zwart-witdenken.

Het interessante is: dat soort zwart-witdenken wordt vaak geassocieerd met narcisme zelf. Maar in de manier waarop gezonde mensen over narcisten praten, zie je soms precies hetzelfde gebeuren. De narcist wordt dan de plek waar alles wat slecht, egoïstisch, arrogant, manipulatief of onmenselijk is naartoe wordt geschoven.

En daarmee wordt de narcist niet alleen een persoon met schadelijk gedrag, maar ook een soort drager van onze collectieve schaduw.

Dat betekent niet dat narcisten geen schaduw hebben. Natuurlijk hebben ze die. Soms zelfs heel zichtbaar. Het is niet zo dat wij alles op hen plakken en dat zij daar zelf niets mee te maken hebben. Maar de heftigheid van onze reactie, de irritatie, de haat, de fascinatie, de bijna magnetische aandacht, zegt óók iets over ons.

Waarom raakt het ons zo?

Als iemand totaal niets in jou raakt, ben je meestal sneller klaar. Dan denk je: vervelend gedrag, afstand houden, klaar. Maar als je blijft kijken, analyseren, ergeren, volgen, haten, doorgronden of ontmaskeren, dan gebeurt er vaak iets meer.

Dan raakt die ander iets in jouw eigen systeem. Misschien een deel dat ook erkenning wil. Een deel dat ook groots wil zijn. Een deel dat ook gezien wil worden. Een deel dat óók wel eens onredelijk, eisend, ijdel, jaloers, trots of weinig empathisch kan zijn.

En nogmaals: dat betekent niet dat jij hetzelfde bent als de narcist. Het betekent ook niet dat je schadelijk gedrag moet goedpraten. Helemaal niet. Maar het betekent wel dat je je eigen reactie kunt gebruiken als ingang voor schaduwwerk.

Want als jij geen enkel deel in jezelf had dat naar erkenning zocht, geen enkel ego, geen enkele schaamte rond groot willen zijn, geen enkel verlangen om gezien te worden, dan zou narcisme je waarschijnlijk minder heftig raken. Dan zou je het nog steeds kunnen afkeuren, maar het zou minder geladen zijn.

Ligt het dan toch aan mij?

Nog even een korte noot voor degenen onder ons die ooit slachtoffer zijn geworden van een narcist, en zich nu misschien afvragen: was het dan toch mijn schuld?

Nee. Dat was het niet.

Het gedrag van de ander is natuurlijk nooit jouw schuld. En dat je een bepaalde smaak hebt, daar kun je ook niet zomaar iets aan doen. Je valt op wie je valt. Je raakt gefascineerd door wat je raakt. Je wordt aangetrokken door wat ergens in jouw systeem betekenis heeft.

Maar juist als je uit zo’n nare situatie komt, kan het zinvol zijn om op een later moment te onderzoeken waar je kwetsbaarheden lagen. Of niet. Misschien ligt het nog te gevoelig, en dat is ook oké. Schaduwwerk is iets waar je echt klaar voor moet zijn.

Maar dat gezegd hebbende: als je merkt dat je vaker valt voor narcistische types, snel onder de indruk raakt van iemand met veel bravoure, of te lang blijft hangen in fascinatie, medelijden of de hoop dat jij die ander wél begrijpt, dan kan daar waardevolle informatie zitten.

Het kan je iets laten zien over welke delen van jou nog erkenning, liefde en aandacht nodig hebben, waar je nog wat heling te doen hebt. Maar alles op z’n tijd.

Narcisme, misdaadfilms en de veilige afstand

Eigenlijk zie je iets vergelijkbaars bij de populariteit van misdaadfilms. We kijken naar mensen die dingen doen die wij zelf nooit zouden doen. Of in elk geval niet willen doen. En juist daardoor is het spannend.

Op een veilige afstand mag de duistere kant even zichtbaar worden. Niet omdat we allemaal misdadigers willen zijn, maar omdat er in ieder mens ook agressie, macht, jaloezie, ego, wraak, trots en grensoverschrijdende fantasie bestaat. In films kunnen we daarnaar kijken zonder dat we het hoeven te worden.

Bij narcisme gebeurt soms iets soortgelijks. De narcist wordt een figuur op wie we onze afkeer, maar soms ook onze verborgen fascinatie kunnen richten. Iemand die schaamteloos lijkt te doen wat wij onszelf verbieden: ruimte innemen, erkenning opeisen, zichzelf belangrijk vinden, anderen gebruiken, groot willen zijn.

Dat maakt het zo geladen.

Wat zegt jouw irritatie over jou?

Als jij je nog eens ergert aan narcisten om je heen, kan het interessant zijn om niet alleen naar die ander te kijken, maar ook even naar jezelf. Niet beschuldigend. Niet vanuit: zie je wel, het ligt aan jou. Maar onderzoekend.

Is er in mij ook een deel dat erkenning wil? Is er een deel dat zich klein heeft gemaakt? Een deel dat niet trots mag zijn? Een deel dat geen ego mag hebben? Een deel dat zichzelf altijd bescheiden, empathisch, redelijk of aangepast moet houden?

En raakt de narcist mij misschien juist omdat hij iets laat zien wat ik in mezelf verboden heb?

Dat wil niet zeggen dat je het gedrag van de ander goedkeurt. Het betekent ook niet dat je grenzen moet laten vallen. Maar als je bezig bent met schaduwwerk, zijn dit wel heel interessante invalshoeken.

Want soms is de vraag niet alleen: waarom is die ander zo narcistisch?

Soms is de spannendere vraag: waarom raakt het mij zó?

---

Hoe groot is jouw ego? Doe de test!

Test jouw ego door deze 40 stellingen te beantwoorden. Je krijgt een uitgebreid profiel met daarop jouw verschillende soorten ego omschreven. Het kost je niets